Treftadaeth Wrecsam

Treftadaeth Wrecsam

Mae pobl wedi gadael eu hôl ar dirlun Wrecsam drwy gydol hanes, naill ai tra'n fyw - bryngaerydd oes yr haearn - neu wrth farw - y beddrodau Oes Efydd.

Gwnaed darganfyddiad pwysig gan weithwyr yn cloddio ffos ym mhentref Brymbo yn 1958 a oedd profi bod gweithgaredd dynol cynhanesyddol yn yr ardal. Roedd y dynion wedi darganfod cist gladdu Oes yr Efydd yn cynnwys olion ysgerbwd, cyllell fflint a bicer.

Mae ‘Dyn Brymbo’, ysgerbwd enwog Wrecsam, yn dyddio o oddeutu 1600 CC. Adferwyd ei ei wyneb yn ddiweddar a gallwch weld y canlyniadau diddorol iawn yn Amgueddfa’r Fwrdeistref Sirol, sydd newydd gael ei adnewyddu.

Gadawodd y Rhufeiniaid eu hôl yng nghanol y ganrif gyntaf OC drwy sefydlu cymunedau ffermio ym Mhlas Coch a’r Waun. Roeddent yn cynhyrchu teiliau a chrochenwaith yn Holt ac yn mwyngloddio plwm yn Ffrith ar gyfer yr 20fed Lleng a leolwyd yng Nghaer gerllaw.

Mae’r cyfeiriad cyntaf at Wrecsam i’w gael yn 1161 pan soniwyd am ‘y castell Wristesham’ yn y Rholiau Siecr. Rhwng 1086 a 1277, roedd yr ardal yn Nhywysogaeth Powys Fadog ac fe’i rheolwyd gan arglwyddi Maelor o Gastell Dinas Bran.

Yn ystod yr Oesoedd Canol datblygodd y dref i fod yn ganolfan farchnad bwysig. Mae marchnadoedd yn dal i chwarae rhan bwysig mewn bywyd lleol bob dydd.

Cafwyd sawl ymweliad brenhinol â Wrecsam. Gwerthfawrogodd Edward I safle milwrol manteisiol y Fwrdeistref Sirol ac ymwelodd â hi ar sawl achlysur yn ystod goresgyniad Cymru. Ymwelodd Siarl I â Wrecsam Freninol yn ystod y Rhyfel Cartref a thraddododd araith angerddol o Neuadd y Sir yn y Stryt Fawr.

Daeth Wrecsam yn amlwg ddiwedd y ddeunawfed ganrif hwyr pan oedd John ‘Hurt am Haearn’ Wilkinson a’i Waith Haearn Y Bers enwog ar flaen y gad yn y Chwyldro Diwydiannol. Cymerodd Wilkinson batent ar gyfer tyllu canonau yn 1774 a dywedir iddo gyflenwi canonau i’r ddwy ochr yn Rhyfel Annibyniaeth America!

Cynhyrchodd llawer o’r canonau a ddefnyddiwyd yn Rhyfeloedd Napoleona rhan fwyaf o’r silindrau ar gyfer peiriannau stêm enwog Boulton and Watt.

Golygodd sefydlu rhwydwaith rheilffyrdd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg ei bod yn haws cludo nwyddau, gan roi hwb i ddiwydiannau sefydledig. Golygodd datblygu camlesi, megis yr un y gallwch weld enghraifft wych ohoni yn Nhraffont Pontcysyllte yn Nhrefor, bod Wrecsam yn gallu allforio ledled y byd.

Roedd diwydiant mwyngloddio plwm helaeth ym Mwynglawdd ac arweiniodd dyddodion clai at ddiwydiant bric, teiliau a therracotta yn Rhiwabon. Golygodd dyddodion glo bod gweithgarwch cloddio eang yn yr ardal. Pwll Glo Gresffordd oedd yr un mwyaf drwgenwog, lle cafwyd ffrwydrad enbyd yn 1934, gan ladd 265 o ddynion.

Bragu a thrin lledr oedd prif ddiwydiannau Wrecsam. Adeiladwyd bragdy lager cyntaf Prydain yn Wrecsam yn 1880 gan fewnfudwr o’r Almaen, Ferdinand Graesser.Cyflenwodd Gwaith Lledr y Cambrian y lledr ar gyfer rhwymo 11eg argraffiad o’r Encyclopaedia Britannica (1910/11). Roedd angen bron i filiwn o grwyn i wneud hyn!

Mae gan bêl-droed le amlwg yn nhreftadaeth Wrecsam. Ffurfiwyd Cymdeithas Pêl-droed Cymru yn y Wynnstay Arms yn Wrecsam yn 1876. Mae Tîm Pêl-droed Wrecsam, sy’n enwog am eu hanturiaethau’n curo’r cewri, yn un o dimau mwyaf llwyddiannus Cymru ac maent wedi ennill Cwpan Cymru dros ugain gwaith.

Mae mwy o wybodaeth am hanes cymdeithasol a diwydiannol yr ardal yn Amguedddfa’r Fwrdeistref Sirol. Canolfan A N Palmer ar gyfer Astudiaethau Lleol ac Archifau yw'r lle i ymchwilio i hanes teuluol a lleol.

Mae treftadaeth Wrecsam mor gyfoethog fel ei fod yn un o’r ychydig leoedd yny byd i gael ei wyddoniadur arbenigol ei hun.

Cysylltiadau perthnasol:

Amgueddfa’r Fwrdeistref Sirol | Pobl Enwog | Archaeoleg Wrecsam