Cyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam

Hysbysebu

Cyfrifoldeb Pwy?

Roedd y cyhoedd eisiau gwybod pwy a oedd ar fai am y ffrwydrad, a'r 266 o farwolaethau.

I lawer, y rheolwyr oedd ar fai. Nhw oedd yn rhedeg y pwll a dylent gymryd cyfrifoldeb llawn. Canolbwyntiodd Cripps ei gwestiynau ar William Bonsall, rheolwr y pwll glo. Gwelodd Cripps ef nid yn unig fel rhywun analluog, ond hefyd un a oedd yn chwarae rhan mewn trefn a roddai elw cyn bywydau'r glowyr. Galwodd Bonsall i gyfrif am bob diffyg yn y pwll glo.

Swyddogion Pwll Glo Gresffordd y tu ôl i eglwys Bryn-y-ffynnon ar Stryd y Rhaglaw, Wrecsam. Cynhaliwyd yr Ymchwiliad drws nesaf yn Church House.
© Archifau Wrecsam

"The experience in many mines today is an atmosphere of driving for output at all costs."

Sir Stafford Cripps

Wedi ei bortreadu fel dihiryn ar y pryd a rhagrithiwr ar ran ei feistri, dywed rhai nawr bod Bonsall ynwr allan o'i ddyfnder a bwch dihangol i'r perchnogion. Methodd yr ymchwiliad ag archwilio'r berthynas rhwng Bonsall a'r perchnogion. Efallai y byddai Henry Dyke Dennis wedi medru esbonio pam, ar ôl 1932, nad oedd gan y pwll glo beiriannydd cloddio i gynghori ar redeg y pwll yn ddiogel. Nid ymddangosodd Mr Dennis gerbron yr ymchwiliad hyd yn oed.

Lledaenodd cyfrifoldeb i lawr hierarchaeth y pwll glo. Roedd swyddogion y pwll yn gwybod beth oedd ei eisiau: mwy o gynnyrch. Dywedodd y dynion tân oll bod safonau diogelwch wedi eu cynnal. Taflwyd amheuaeth ar y dynion tân wrth i'r glowyr roddi tystiolaeth bod trefniadau diogelwch sylfaenol yn cael eu hanwybyddu. Hefyd, nid oedd unrhyw groeso i gwynion i'r dynion tân ynglyn ag amodau yn y pwll. Gwelodd Syr Henry Walker y dynion tân fel dioddefwyr cyfrifoldebau gwrthwynebus: cynnal diogelwch a goruchwylio cynhyrchu glo.

"If we tested for gas and told the firemen there was gas there, he'd soon give us his answer. He'd tell us that he'd tell us when there was gas there."

Thomas Gibson, glöwr

Roedd Cripps hefyd yn beio'r Arolygwyr am fethu'r glowyr yng Ngresffordd. Roedd yn watwarus o alluoedd Percy Dominy, arolygydd pyllau lleol, am beidio â monitro amodau yn y pwll yn briodol.

Dynion Achub o Bwll yr Hafod yn cael egwyl yn ystod y gwaith i ailagor Pwll Glo Gresffordd ym mis Mawrth 1935.
© Liverpool Daily Post

Yn olaf, roedd disgwyl hyd yn oed i'r glowyr gymryd peth o'r bai. Gofynnodd Shawcross pam nad oeddynt wedi cwyno i'r Arolygwyr a pham 'roedd undeb y glowyr wedi gwneud cyn lleied os oedd pethau mor ddrwg. Ymateb y glowyr oedd eu bod wedi cwyno am y llosgnwy a'r tanio siot anniogel, ond ni wnaed dim. Roedd llawer yn poeni am golli gwaith os oeddynt yn rhy swnllyd yn eu cwynion. Mewn cyfnod o ddiweithdra uchel, ni allai'r un glöwr fforddio cymryd y risg, ac felly magwyd diwylliant o dderbyn pethau.

"Do you think that if conditions of danger, of gas or irresponsible management and victimization had existed in Gresford mine, that it would not have become the talk of the village and the talk of the town?"

Hartley Shawcross

Erbyn pan ddaeth yr ymchwiliad i ben, roedd pobl yn sicr lle'r oedd y bai i syrthio. Gyda phwy fyddai Syr Henry yn ochri?