Cyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam

Hysbysebu

Trwbl Danddaear

Canolbwyntiodd yr Ymchwiliad ar amodau yn adran Dennis: yr awyriad, presenoldeb nwy, faint o lwch glo oedd yno ac a oedd arferion gwaith yn ddiogel.

Brigadau Achub Pwll Glo Gresffordd y tu allan i adeilad Cymdeithas Perchnogion Glo Gogledd Cymru.
© Archifau Wrecsam

Mae awyriad yn darparu aer ffres i lowyr ac yn cael gwared â nwyon megis llosgnwy (methan) a all achosi ffrwydrad. Roedd awyriad yn broblem yn adran Dennis. Serch hynny, roedd y dystiolaeth a gyflwynwyd yn wrthgyferbyniol. Roedd y tystion yn anghytuno ar sut roedd yr aer yn symud o gwmpas y pwll glo, hyd yn oed.

"The return airway from the 14s face had been neglected for such a time that it had got so small you could only crawl through it."

Samuel Roberts, glöwr

Roedd cyflwr gwael y llwybrau awyr a diffyg gwaith cynnal a chadw yn rhwystro awyriad ac yn caniatáu i losgnwy gronni i lefelau peryglus yn adrannau 14s a 29s, yn enwedig ar y talcenni glo. Tystiodd nifer o lowyr i bresenoldeb aml nwy, ac eto roedd y dynion tân yn gwadu hyn yn gryf. Dangosodd Bonsall, fodd bynnag, trwy gydol yr ymchwiliad, anwybodaeth penderfynol o amodau yn y pwll glo.

"On the main intake between the Clutch and the turn off for 29s the coal dust was sometimes so bad that you could not see your mate when walking out."

James Hughes, cludwr glo

Yn hwyr yn yr ymchwiliad, cyfaddefodd William Idris Cuffin, y Syrfewr Cynorthwyol, iddo ffugio mesuriadau aer Gorffennaf ac Awst 1934 ar gyfer adran Dennis. Roedd Bonsall wedi dweud wrth Cuffin am stopio cymryd mesuriadau ym mis Mehefin. Roedd wedi ffugio'r mesuriadau hyn ar ôl y ffrwydrad ar orchymyn y rheolwr.

Gall llwch glo yn y pwll achosi ffrwydrad. Mae dystio gyda llwch carreg yn lleihau'r perygl hwn, ac roedd yn ofynnol dan y gyfraith i sicrhau amodau gwaith diogel. Honnodd y rheolwr bod y pwll wedi ei ddystio yn iawn, ond roedd y llwch carreg a oedd yn cael ei ddosbarthu i lawr y pwll a thystiolaeth y glowyr yn taflu amheuaeth ar hyn.

"We have seen shotfirers come away without firing because of the gas and the regular fireman go up, saying 'If you can't clear it, you're no use here.' The regular fireman then shot the shots."

James Griffiths, glöwr

Yn anochel, roedd arferion gwaith yn cael eu harchwilio'n ofalus. Roedd tanio siot i dorri'r glo yn bwynt dadl. Dadleuodd Cripps bod trefniadau tanio yn y Dennis yn anniogel. Roedd y dynion tân yn esgeuluso eu dyletswyddau eu hunain ac yn gorfodi'r tanwyr siot i dorri'r rheolau: defnyddio deunyddiau stemio anghywir yn y tyllau siot, tanio'r tyllau un ar ôl y llall yn gyflym, peidio â gwirio am nwy cyn tanio a pheidio â thynnu'r dynion yn ôl yn briodol.

Yn aml, roedd y swyddogion a'r glowyr yn anghytuno gyda thystiolaeth ei gilydd ar amodau yn y pwll. Fodd bynnag, y cwestiwn go iawn oedd: pwy a ddylai gymryd y cyfrifoldeb am gyflwr - marwol fel y digwyddodd - yr amodau yn y pwll.

"I have worked eighteen years in the mines and I can safely say this is the worst place I have worked in."

David Roberts, glöwr

"Everyone who worked in the pit had the feeling that sometime, something serious was going to happen."

Robert Edwards, glöwr

Dyn tân: Yn wreiddiol, y glöwr a oedd yn delio gyda llosgnwy. Yn ddiweddarach, ei waith oedd goruchwylio darn mewn pwll glo. Galwyd hefyd yn ddirprwy.